BAŞLIK: İran Savaşı Küresel Gıda Zincirini Enerji ve Gübre Şokuyla Sarsıyor
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), devam eden İran savaşının stratejik öneme sahip Hürmüz Boğazı’ndaki hareketliliği sekteye uğratmasıyla küresel gıda güvenliğini tehdit eden önemli bir uyarıda bulundu. Çatışma, petrol, sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ve gübre akışında ciddi kesintilere yol açarak enerji fiyatlarını yükseltmenin ötesinde, tarımsal üretim maliyetlerini artıran ve verim beklentilerini düşüren çok boyutlu bir baskı oluşturdu. Bu durumdan en fazla etkilenenlerin ise ithalata bağımlı Asya, Afrika ve Latin Amerika ülkeleri olması bekleniyor.
Hürmüz Boğazı’nda Yaşanan Kırılmanın Etkileri
FAO’nun yayımladığı rapora göre, savaşın tetiklediği ana kırılma noktası Hürmüz Boğazı olarak belirlendi. Normally, the strait facilitates the passage of approximately 20 million barrels of crude oil and refined products daily, representing about a quarter of global seaborne oil trade. The significant drop in tanker traffic exceeding 90% in the days following the conflict directly transmitted the shockwaves from the energy markets to the agricultural and food systems.
Gübre Arzında Stratejik Bir Merkez Olan Körfez Bölgesi
Körfez bölgesinin sadece petrol ve doğalgazda değil, aynı zamanda gübre tedarikinde de kritik bir konuma sahip olduğu vurgulandı. Bu bölge, son yıllarda dünya üre ihracatının yaklaşık %30-35’ini ve amonyak ihracatının %20-30’unu sağlamaktaydı. Uluslararası gübre ticaretinin önemli bir kısmı, yani yaklaşık %30’u, normal şartlarda Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleşiyor. Mevcut çatışma ve tedarik zincirindeki aksamalar nedeniyle, aylık 3-4 milyon tonluk gübre ticaretinin durduğu tahmin ediliyor.
Gübre ve Enerji Fiyatlarındaki Beklenen Artış
FAO’nun tespitlerine göre, petrol ve doğalgaz fiyatlarındaki artış, gübre piyasasını daha da olumsuz etkilemiş durumda. Rapor, krizin devam etmesi halinde, 2026’nın ilk yarısında küresel gübre fiyatlarının geçen yıla kıyasla ortalama %15-20 daha yüksek seyredeceği öngörüsünde bulunuyor.
Enerji Piyasalarındaki Dalgalanmalar
Enerji alanında da tablo oldukça endişe verici. FAO’ya göre, Brent petrol fiyatları savaşın başlangıcındaki ilk günlerde %20-35 oranında artış göstererek varil başına 115-120 dolar seviyelerine ulaştı. Avrupa doğalgaz göstergelerindeki artış ise %50-75 aralığına çıktı. Uluslararası Enerji Ajansı’nın 11 Mart’ta devreye aldığı 400 milyon varillik acil rezerv salımı piyasayı bir nebze sakinleştirse de, bu miktarın normal Körfez arzının yalnızca yaklaşık 20 günlük ihtiyacına denk geldiği belirtildi.
Tarım Sektörüne Çift Yönlü Etki
FAO raporu, enerji ve gübre şokunun tarıma iki farklı yoldan yüklenerek etkilediğini belirtiyor. Birincisi, çiftçilerin mazot, elektrik, sulama, nakliye, depolama ve işleme gibi giderlerinde artış yaşanıyor. İkincisi ise, pahalanan veya temin edilemeyen gübreler nedeniyle kullanım oranları düşüyor. Bu durum, yılın ilerleyen dönemlerinde verim kayıpları ve tahıl arzında sıkışıklık riskini beraberinde getiriyor. Rapor, mevcut baskının yaklaşık altı ay içinde yeni bir gıda fiyat dalgası oluşturabileceği konusunda uyarılarda bulunuyor.
Rusya-Ukrayna Krizinden Farklı Bir Dinamik
FAO’nun öne çıkan analizlerinden biri, mevcut krizin 2022’deki Rusya-Ukrayna savaşından farklı bir seyir izlediği yönünde. O dönemde doğrudan tahıl ve yağlı tohum arzı darbe almıştı. Bu kez, Ortadoğu küresel temel tahıl arzının ana üretim merkezi olmadığından, ilk darbe doğrudan ürün tedarikinden ziyade enerji, gübre ve lojistik maliyetlerindeki artışlardan kaynaklanıyor. Ancak rapora göre, yüksek petrol fiyatları biyoyakıt talebini de artırarak mısır, soya yağı ve palm yağı gibi ürünler üzerinde ek fiyat baskısı oluşturabilir.
